Μικροδομή
Η μικροδομή αναφέρεται στις λεξικογραφικές πληροφορίες των φρασημάτων, οι οποίες διακρίνονται σε 4 ενότητες και 15 πεδία που εισάγονται με διαφορετικό σύμβολο (Θώμου et al. 2026):
Πληροφορίες σε σχέση με το φράσημα
Πραγματώσεις φρασήματος
Οι πραγματώσεις του φρασήματος αφορούν τις βασικές μορφές που μπορεί να πάρει κάθε φράσημα, τους φρασεολογισμούς.
Παράδειγμα
([ΡΦ]) από εδώ και {εμπρός/πέρα/στο εξής}
[ΡΦ] από εδώ και εμπρός
[ΡΦ] από εδώ και πέρα
[ΡΦ] από εδώ και στο εξής
από εδώ και εμπρός
από εδώ και πέρα
από εδώ και στο εξής
Συχνότητα */**
Η παραγωγικότητα των φρασημάτων επισημαίνεται με τους δείκτες:
* : 1-4 πραγματώσεις στα αποτελέσματα του Εθνικού Θησαυρού Ελληνικής Γλώσσας (ΕΘΕΓ) και
** : 4+ πραγματώσεις στα αποτελέσματα του ΕΘΕΓ
Παράδειγμα
λες και δεν [ΡΦ] ** 145 παραδείγματα στον ΕΘΕΓ
από ‘δω το πας, από ‘κει το φέρνεις * 1 μόνο παράδειγμα στον ΕΘΕΓ
Σημασιολογικές πληροφορίες
Καθοδηγητική λέξη ⊂
Η καθοδηγητική λέξη είναι η λέξη-κλειδί της σημασίας του φρασεολογισμού.
Η παραγωγική χρήση του λεξικού βασίζεται στις καθοδηγητικές λέξεις.
Ο χρήστης μπορεί να κάνει αναζήτηση με βάση τις καθοδηγητικές λέξεις στο πεδίο ΠΑΡΑΓΩΓΗ.
Παράδειγμα
Αν ο χρηστης θέλει να παραγάγει ένα εκφώνημα που να περιέχει την έννοια ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑ θα επιλέξει φρασήματα που ορίζονται από την καθοδηγητική λέξη ⊂ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑ.
Υπάρχουν, περιπτώσεις κατά τις οποίες χρησιμοποιείται:
- το σύμβολο ⊃ για να δηλώσει την επιμέρους κατηγοριοποίηση των καθοδηγητικών λέξεων:
⊂ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑ ⊃ ΑΡΝΗΤΙΚΟ
⊂ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑ ⊃ ΘΕΤΙΚΟ
- το σύμβολο – για να δηλώσει την απουσία/έλλειψη της σημασίας της καθοδηγητικής λέξης:
([ΡΦ]) με το σπαθί μου ⊂ – ΒΟΗΘΕΙΑ
- το σύμβολο ≠ για να δηλώσει την αντίθεση σε σχέση με τη σημασία της καθοδηγητικής λέξης:
λόγια του αέρα ⊂ ≠ ΕΙΛΙΚΡΙΝΕΙΑ
- το σύμβολο / για να δηλώσει την εναλλαγή ανάμεσα στις σημασίες της καθοδηγητικής λέξης:
τρώω τα ψωμιά μου ⊂ ΖΗΜΙΑ/ΗΛΙΚΙΑ
Ορισμός ✎
Χαρακτηριστικά ορισμού:
- προτασιακός/συγκειμενικός ⇒ παρουσίαση τυπικού συγκειμένου
- πολυλειτουργικός ⇒ και για κατανόηση και για παραγωγή λόγου
- με απλή γλώσσα ⇒ καλύτερη κατανόηση
Παραδείγματα ◉
Παράθεση τουλάχιστον ενός παραδείγματος για κάθε φράσημα.
Τα παραδείγματα είναι αυθεντικά ΟΧΙ κατασκευασμένα.
Πηγές παραδειγμάτων: κυρίως από τον Εθνικό Θησαυρό Ελληνικής Γλώσσας κι ενίοτε με από το διαδίκτυο.
Κριτήρια για την επιλογή των παραδειγμάτων: απλότητα γλώσσας και πληρότητα
Συνώνυμα ≈
Παράθεση συνώνυμων φρασημάτων, φρασημάτων με παρόμοια σημασία, που βρίσκονται επίσης στο λεξικό.
([ΡΦ]) πράγματα και θαύματα
≈ ([ΡΦ]) σημεία και τέρατα
Αντώνυμα #
Παράθεση αντωνύμων φρασημάτων, φρασημάτων που σημασιολογική αντίθεση, που βρίσκονται επίσης στο λεξικό.
πιάνομαι αδιάβαστος
≠ [ΡΦ] (καλά) διαβασμένος
Συμπλήρωση κενών ⓘ
Ενδεικτική (όχι εξαντλητική) συμπλήρωση κενών σε φρασήματα με δομή που περιέχει συστατικά κενά.
Τα ενδεικτικά στοιχεία παρατίθενται μετά από μελέτη των παραδειγμάτων από τον Εθνικό Θησαυρό Ελληνικής Γλώσσας, όχι αυθαίρετα και διαισθητικά.
Παράδειγμα
([ΡΦ] σε) (ΕΠΙΘΕΤΟ) σφαίρα ([ΟΦγενική])
ⓘ ΡΦ = ανήκω, κινούμαι, παραπέμπω, αναζητώ, βρίσκομαι
ΕΠΙΘΕΤΟ = ιδιωτική, οικονομική, πολιτική
ΟΦγενική = φαντασίας, αδυνάτου, πολιτικής
Εναλλακτικές μορφές φρασήματος ⧉
Παράθεση εναλλακτικών μορφών ενός φρασήματος.
Παράδειγμα
[ΟΦ] πρέπει και μπορεί να [ΡΦ]
⧉ [ΟΦ] μπορεί και πρέπει να [ΡΦ]
[ΡΦ] χάρη σε [ΟΦαιτιατική]
⧉ [ΡΦ] χάρις σε [ΟΦαιτιατική] (♢ Λόγιο)
{βάζω/έχω} [ΟΦ] στην καρδιά μου
⧉ [ΟΦ] είναι στην καρδιά μου
Αμετάβλητα στοιχεία #
Επισημαίνονται τα σταθερά, αμετάβλητα, στοιχεία ενός φρασεολογισμού:
Παράδειγμα
τα βάζω [ΠΡΟΘΦμε]
#τα
Το στοιχείο #τα μένει αμετάβλητο σε οποιαδήποτε πραγμάτωση του φρασήματος τα βάζω [ΠΡΟΘΦμε]
Γραμματικοί περιορισμοί →
Επισημάνσεις σχετικά με τους περιορισμούς των συστατικών ενός φρασήματος ως προς τον αριθμό, το ποιόν ενέργειας, το πρόσωπο και τον χρόνο.
οι επισημάνσεις αυτές παρατίθενται μετά από μελέτη των παραδειγμάτων από τον Εθνικό Θησαυρό Ελληνικής Γλώσσας, όχι αυθαίρετα και διαισθητικά.
Παράδειγμα
την κοπανάω
→ Κυρίως κοπανάω ΠΑΡΕΛΘΟΝ_ΣΥΝΟΠΤΙΚΟ
Μεταγλωσσικές πληροφορίες
< Μεταφορικό
Όταν ένα φράσημα δεν έχει αναφορική σημασία εμφανίζεται η σήμανση < Μεταφορικό.
Σε ορισμένες περιπτώσεις μάλιστα δίνεται επιπλέον και η εννοιολογική βάση της μεταφοράς με σκοπό την επίγνωση του μηχανισμού της μεταφοράς.
Παράδειγμα
βάζω μυαλό
< Μεταφορικό
βάζω σε ζυγαριά [ΟΦ] {και/με} [ΟΦ]
< Μεταφορικό: όπως με τη ζυγαριά υπολογίζω το βάρος, εδώ υπολογίζω την αξία
Ύφος ♢
Χρήση επτά (7) ετικετών μόνων ή συνδυαστικά για το επίπεδο ύφους και τα υπονοήματα ως προς τη στάση του ομιλητή:
♢ Ανεπίσημο
♢ Ειρωνικό
♢ Επίσημο
♢ Λόγιο
♢ Μειωτικό
♢ Προφορικό
♢ Υβριστικό
Παράδειγμα
άι χάσου
♢ Υβριστικό
η βαλίτσα πάει μακριά
♢ Ανεπίσημο, ειρωνικό
Θεματικό πεδίο ⌂
Το θεματικό πεδίο αφορά μια συγκεκριμένη δραστηριότητα, μια περιοχή, όπως θέατρο, μπάσκετ και χρηματιστήριο.
Το θεματικό πεδίο δεν αναγράφεται σε όλα τα φρασήματα μιας και πρόκειται για λεξικό γενικής γλώσσας.
Παράδειγμα
[ΟΦ] τρέχει
⌂ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗ
βγάζω [ΟΦ] στον αέρα
⌂ ΜΜΕ
Συμπερίληψη άλλων φρασημάτων
Διαναφορές ☛
Οι διαναφορές έχουν ως σκοπό να επιστήσουν την προσοχή των χρηστών στην ομοιότητα που μπορεί να παρουσιάζουν κάποια φρασήματα μεταξύ τους.
Παράδειγμα
τρέχω [ΟΦμη έμψυχο]
☛ [ΟΦ] τρέχει
