Διδακτική Αξιοποίηση του Λεξικού
Η ενότητα αυτή περιλαμβάνει δραστηριότητες που αξιοποιούν το περιεχόμενο και τη δομή του ηλεκτρονικού λεξικού, με στόχο την εξοικείωση των χρηστών με τη χρήση του και την κατανόηση των πληροφοριών που παρέχει. Οι δραστηριότητες οργανώνονται σε τρεις θεματικές ενότητες (Θώμου & Παπαδοπούλου, 2026):
- Μακροδομή
- Μικροδομή
- Κατανόηση & Παραγωγή Κειμένου
Δραστηριότητα 1 (Παραγωγική εύρεση)
Να συνδέσεις τα παραδείγματα (Στήλη Α) με τα αντίστοιχα φρασήματα που εμφανίζονται σε αυτά (Στήλη Β). Στη μεσαία στήλη μπορείς να σημειώσεις την απάντησή σου.
| Στήλη Α | Απάντηση | Στήλη Β |
|---|---|---|
| Παράδειγμα. Έριξε πάνω της μια ζακέτα και φόρεσε παντόφλες, τις οποίες είχε τοποθετήσει επιμελώς στην άκρη του κρεβατιού. | vi | i. ([ΡΦ]) από πάνω ως κάτω |
| 1. Η φωτογραφία πάνω πάνω σε αυτό το άρθρο δείχνει έναν άλλο οδηγό μοτοσικλέτας που δε φοράει κράνος. | ii. ([ΡΦ]) πάνω από [ΟΦχρόνος] | |
| 2. Οι άλλοι με κοίταξαν από πάνω ως κάτω σαν να μέτραγαν το μπόι μου με το βλέμμα τους. | iii. ([ΡΦ]) πάνω κάτω | |
| 3. Βλέπει τηλεόραση και μάλιστα πολύ και συχνά (κατά μέσον όρο πάνω από 200 λεπτά ημερησίως). | iv. ([ΡΦ]) πάνω πάνω | |
| 4. Ο Θησέας πάνω στη χαρά του ξέχασε να σηκώσει τα λευκά πανιά. | v. πάνω [ΠΡΟΘΦσε] | |
| 5. Μια νοικοκυρά ξέρει πάνω κάτω τι ξοδεύει κάθε εβδομάδα για το φαγητό. | vi. ρίχνω (πάνω μου) {[ΟΦρούχο]/ό,τι να’ναι} |
Εμφάνιση απαντήσεων
1, iv
2, i
3, ii
4, v
5, iii
Δραστηριότητα 2 (Παραγωγική εύρεση)
Να κυκλώσεις το παράδειγμα στο οποίο πραγματώνεται το κάθε λήμμα/φράσημα, όπως στο παράδειγμα.
Παράδειγμα. [ΚΛΙΤΙΚΟαιτιατική] περνάω για [ΕΠΙΘΕΤΟ]
1. χτυπάω την πόρτα ([ΟΦγενική])
2. έρχομαι σε [ΟΦαντίθεση] [ΠΡΟΘΦ(μαζί) με]
3. πηγαίνω μέσα
Εμφάνιση απαντήσεων
1, i
2, ii
3, ii
Δραστηριότητα 3 (Δείκτης συχνότητας */**)
Ποιο φράσημα είναι πιο παραγωγικό; Να επισημάνεις με το αντίστοιχο σύμβολο της ανισότητας (< ή >), όπως στο παράδειγμα.
Παράδειγμα. δεν έχω ιδέα ({[ΠΡΟΘΦ]/[ΡΦ]}) > δεν [ΚΛΙΤΙΚΟαιτιατική] πιάνει το μάτι σου
Στο λεξικό το δεν έχω ιδέα ({[ΠΡΟΘΦ]/[ΡΦ]}) εμφανίζεται με τον δείκτη συχνότητας ** και το δεν [ΚΛΙΤΙΚΟαιτιατική] πιάνει το μάτι σου με *, οπότε το πρώτο έχει περισσότερες πραγματώσεις.
1. παίρνω θέση [ΠΡΟΘΦ] παίρνω θέση μάχης
2. [ΟΦ] παίρνει σάρκα και οστά [ΟΦ] παίρνει {μορφή/χαρακτήρα} [ΟΦγενική]
3. [ΟΦ] πέφτει {από τον ουρανό/εξ ουρανού} [ΟΦ] πέφτει {στις πλάτες/στους ώμους} μου
Εμφάνιση απαντήσεων
1. παίρνω θέση [ΠΡΟΘΦ] > παίρνω θέση μάχης
2. [ΟΦ] παίρνει σάρκα και οστά < [ΟΦ] παίρνει {μορφή/χαρακτήρα} [ΟΦγενική]
3. [ΟΦ] πέφτει {από τον ουρανό/εξ ουρανού} > [ΟΦ] πέφτει {στις πλάτες/στους ώμους} μου
Δραστηριότητα 4 (Παραδείγματα χρήσης ◉)
Να μελετήσεις τα παρακάτω φρασήματα και τα αντίστοιχα παραδείγματα χρήσης τους. Στη συνέχεια, να εντοπίσεις τους φρασεολογισμούς και τα δομικά συστατικά του φρασήματος που πραγματώνονται, όπως στο παράδειγμα:
Παράδειγμα. {ρίχνω/τραβάω} {[ΟΦαιτιατική]/ξύλο} ([ΠΡΟΘΦσε])
Χάος! Έριξαν ξύλο στους ποδοσφαιριστές και έβαλαν φωτιά στο πούλμαν της ομάδας.
Απάντηση: Έριξαν ξύλο στους ποδοσφαιριστές
{ρίχνω/τραβάω} → έριξαν
{[ΟΦαιτιατική]/ξύλο} → ξύλο
([ΠΡΟΘΦσε]) → στους ποδοσφαιριστές
1. [ΟΦ] {είναι/βρίσκεται/φαίνεται/έρχεται/ξεκινάει} (από) μακριά
Παρά το ότι οι δημοτικές εκλογές βρίσκονται ακόμη μακριά, κάποιοι φροντίζουν να ετοιμαστούν από τώρα.
Απάντηση:
Εμφάνιση απάντησης
[ΟΦ] → οι δημοτικές εκλογές
{είναι/βρίσκεται/φαίνεται/έρχεται/ξεκινάει} → βρίσκονται
(από) μακριά → μακριά 2. δίνω {διάστημα/παράταση/περιθώριο/προθεσμία} [ΟΦχρόνος_γενική]
Η προσφυγή της Ευρωπαϊκής Επιτροπής κατά της Ελλάδας στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο έγινε στις 2 Μαρτίου και δίνεται περιθώριο ενός μήνα, έως τις 2 Απριλίου, δηλαδή, στην ελληνική πλευρά να αντικρούσει τις κατηγορίες.
Απάντηση:
Εμφάνιση απαντήσεων
δίνω → δίνεται
{διάστημα/παράταση/περιθώριο/προθεσμία} → περιθώριο
[ΟΦχρόνος_γενική] → ενός μήνα 3. έχω [ΟΦχρόνος] ({[ΠΡΟΘΦγια]/να [ΡΦ]})
Η Μυρτώ πάλι διάβαζε τόσο πολύ, που δεν είχε καιρό για βόλτες.
Απάντηση:
Εμφάνιση απαντήσεων
έχω --> είχε
[ΟΦχρόνος] --> καιρό
({[ΠΡΟΘΦγια]/να [ΡΦ]}) --> για βόλτες
Δραστηριότητα 5 (Παραλλαγές ⧉)
Να εντοπίσεις στο λεξικό τα φρασήματα των παρακάτω παραδειγμάτων. Αφού τα μελετήσεις, να ξαναγράψεις τα παραδείγματα χρησιμοποιώντας τις παραλλαγές των υπογραμμισμένων φρασεολογισμών, όπως στο παράδειγμα.
Παράδειγμα. Όλα καλά κι όλα ωραία: πήρες τη ραπτομηχανή, έμαθες πώς δουλεύει, πώς κλωστίζει, πώς βελονιάζει, πώς ρυθμίζεις τα βασικά γαζιά, και τώρα; Τώρα πρέπει να ράψεις το πρώτο σου έργο. Τι όμως;
Απάντηση: όλα καλά κι (όλα) ωραία → Όλα ωραία και καλά: πήρες τη ραπτομηχανή, έμαθες πώς δουλεύει, πώς κλωστίζει, πώς βελονιάζει, πώς ρυθμίζεις τα βασικά γαζιά, και τώρα; Τώρα πρέπει να ράψεις το πρώτο σου έργο. Τι όμως;
1. Είναι ένα νησί που έμεινε στην καρδιά μου και σίγουρα θα επισκεφτώ ξανά.
Απάντηση:
2. Κάθε φορά που βρέχει, αν δεν είσαι ντυμένος με αδιάβροχα ενδύματα, δεν κρατάς ομπρέλα και δεν στεγάζεσαι σε αδιάβροχο σπίτι, θα βραχείς, θα κρυολογήσεις και μπορεί να αρπάξεις και πνευμονία.
Απάντηση:
3. Και μη νομίζετε, το επίπεδό του έχει πέσει, δεν είναι πια όπως άλλοτε.
Απάντηση:
4. Έριξαν τις ευθύνες στην κακή προετοιμασία του καλοκαιριού υπό τις οδηγίες του Κάρλος Καρβαλιάλ.
Απάντηση:
Δραστηριότητα 6 (Αμετάβλητα στοιχεία #)
Να συμπληρώσεις τα κενά στα παρακάτω παραδείγματα με τα αμετάβλητα στοιχεία –τα, τη(ν), το– που λείπουν στους υπογραμμισμένους φρασεολογισμούς, όπως στο παράδειγμα:
Παράδειγμα. Όλοι θυμόμαστε τον Ross και τη Rachel από το περίφημο «Φιλαράκια» της αμερικανικής τηλεόρασης, που μέσα στις 10 σεζόν της σειράς, έφτιαξαν και τα χάλασαν πάνω από τρεις φορές, μέχρι να καταλήξουν οριστικά μαζί.
1. Προσπαθούμε να είμαστε νομοταγείς πολίτες και βλέπουμε γύρω μας μερικούς να αρπάζουν χοντρά και το σημαντικότερο κανένας από αυτούς δεν επέστρεψε στο κράτος ούτε ένα σεντς.
2. Η γυναίκα του μόλις τον είδε ρώτησε να μάθει τι έχει και είναι στεναχωρημένος, μα αυτός δεν της απάντησε. Μετά από πιέσεις, όμως, της είπε με το τι και με το σίγμα.
3. Ασθενής με κορωνοϊό κοπάνησε από το νοσοκομείο και συνελήφθη.
4. Έχω μια συμμαθήτρια που παίζει αρνητής και που άμα τύχει να κάνω κάτι που δεν της αρέσει τότε μου λέει πως αυτό που κάνω είναι ξενέρωτο και πως την προσβάλλω.
5. Εκεί που άλλα παιδιά θα έκαναν θάλασσα, εκείνος επιδείκνυε τρομακτική προσοχή.
Εμφάνιση απαντήσεων
1 → τα 2 → τα 3 → την 4 → το 5 → τα
Δραστηριότητα 7 (Γραμματικές πληροφορίες →)
Αφού μελετήσεις τα αντίστοιχα φρασήματα των υπογραμμισμένων φρασεολογισμών στο λεξικό, να κυκλώσεις τη σωστή επιλογή, για να συμπληρωθεί το κενό:
1. Αν πάμε μερικά χρόνια πίσω, θα θυμηθούμε ότι η γνωστή ηθοποιός κατηγορούσε δικαστικώς τον Brad για βία και κακομεταχείριση προς τα παιδιά του. Και να που τελικά __________ η αλήθεια. Βάσει του δημοσιεύματος του περιοδικού Life & Style όλες αυτές οι δηλώσεις είναι ψευδείς.
2. Εισέπραξα και τις πρώτες μου γρατζουνιές στο πλοίο στην επιστροφή των διακοπών από κάποιον απρόσεχτο περαστικό που δεν είδα φυσικά όταν το έκανε. __________ η καρδιά μου περιβόλι όταν το είδα. Ξέρει κανείς πώς μπορώ να το διορθώσω με μικρό κόστος;
3. Μπορεί και απλά να __________ στην περίπτωση και το αμάξι να είχε πρόβλημα από το εργοστάσιο.
4. Εγώ είμαι γριά, τα __________ τα ψωμιά μου και τώρα που κοντεύω να φύγω, τώρα κατάλαβα πόσα λάθη έχω κάνει, ειδικά με εσένα.
5. Για όσους δεν έγραψαν καλά ή δεν κατάφεραν να περάσουν στη σχολή που ήθελαν δεν __________ το τέλος του κόσμου. Υπάρχουν πολλές εναλλακτικές που βοηθούν τους νέους να ακολουθήσουν τα όνειρά τους.
Εμφάνιση απαντήσεων
1 → i 2 → ii 3 → ii 4 → iii 5 → i
Δραστηριότητα 8 (Συνώνυμα ≈)
Να βρεις ένα συνώνυμο μέσα από το λεξικό για το καθένα από τα παρακάτω φρασήματα:
1. ([ΡΦ]) λάου λάου
Απάντηση:
2. ([ΡΦ]) πράγματα και θάματα
Απάντηση:
3. ([ΡΦ]) μάνι μάνι
Απάντηση:
Δραστηριότητα 9 (Αντώνυμα ≠)
Να βρεις ένα αντώνυμο για το καθένα από τα παρακάτω φρασήματα μέσα από το λεξικό:
1. ([ΡΦ]) άρον άρον
Απάντηση:
2. {ανακτώ/αναπληρώνω/καλύπτω/κερδίζω} το χαμένο έδαφος
Απάντηση:
3. {βάζω/παίρνω} {βάρος/κιλά}
Απάντηση:
Δραστηριότητα 10 (< Μεταφορικό)
Να κυκλώσεις τους φρασεολογισμούς που πιστεύεις ότι είναι μεταφορικοί. Να επαληθεύσεις την απάντησή σου, ανατρέχοντας στο λεξικό.
Εμφάνιση απαντήσεων
1, 2, 3
Δραστηριότητα 11 (< Μεταφορικό)
Σημείωσε «Σ» στο κουτάκι δεξιά εάν η προέλευση της σημασίας του μεταφορικού φρασήματος της αριστερής στήλης είναι σωστή ή «Λ» εάν είναι λανθασμένη, όπως στο παράδειγμα.
| Μεταφορικά φρασήματα | Προέλευση σημασιών | Σ / Λ |
|---|---|---|
| 1. [ΟΦ] {αποκτά/έχει} μια θέση στην καρδιά μου | Η καρδιά συνδέεται με τα συναισθήματα του ανθρώπου. | Σ |
| 2. τραβάω {τα αυτιά/το αυτί} ([ΟΦγενική]) | Το τράβηγμα του αυτιού ως επιβράβευση. | |
| 3. ([ΡΦ]) από σπόντα | Όπως όταν η μπάλα στο ποδόσφαιρο δεν μπαίνει απευθείας γκολ αλλά πρώτα χτυπάει στη σπόντα. | |
| 4. [ΟΦ] πέφτει {στις πλάτες/στους ώμους} μου | Όπως κάτι βαρύ, οπότε δύσκολο, το κουβαλάμε στους ώμους μας ή στην πλάτη μας. | |
| 5. ([ΡΦ]) ανοιχτά μέτωπα | Όπως το τραυματισμένο ανθρώπινο μέτωπο. |
Εμφάνιση απαντήσεων
2 → Λ 3 → Λ 4 → Σ 5 → Λ
Δραστηριότητα 12 (Υφολογικές πληροφορίες ♢)
1. Ποιο/ποια από τα παρακάτω φρασήματα θα χρησιμοποιούσες αν ήθελες να προσδώσεις ειρωνικό ύφος; Να επαληθεύσεις την απάντησή σου, ανατρέχοντας στο λεξικό.
2. Ποιο/ποια από τα παρακάτω φρασήματα θα χρησιμοποιούσες αν ήθελες να προσδώσεις λόγιο ύφος; Να επαληθεύσεις την απάντησή σου, ανατρέχοντας στο λεξικό.
3. Ποιο/ποια από τα παρακάτω φρασήματα ταιριάζουν περισσότερο στον προφορικό λόγο; Να επαληθεύσεις την απάντησή σου ανατρέχοντας στο λεξικό.
Εμφάνιση απαντήσεων
1 → iii, v 2 → ii, iii 3 → i, ii, v
Δραστηριότητα 13 (Υφολογικές πληροφορίες ♢)
Να σημειώσεις για το καθένα από τα παρακάτω φρασήματα αν ταιριάζει σε ανεπίσημη ή επίσημη επικοινωνιακή περίσταση (ΕΠ), όπως στο παράδειγμα.
| Φράσημα | Ανεπίσημη ΕΠ | Επίσημη ΕΠ |
|---|---|---|
| 1. δεν έχω {πεντάρα/φράγκο} | ||
| 2. [ΡΦ] προς {όφελος/χάριν} [ΟΦγενική] | ||
| 3. ([ΡΦ]) βρέξει-χιονίσει | ||
| 4. ([ΡΦ]) εκ του ασφαλούς | ||
| 5. (δεν) είναι λίγο [ΡΦ] (;) |
Εμφάνιση απαντήσεων
2 → Επίσημη ΕΠ 3 → Ανεπίσημη ΕΠ 4 → Επίσημη ΕΠ 5 → Ανεπίσημη ΕΠ
Δραστηριότητα 14 (Θεματικό πεδίο ⌂)
Να αντιστοιχίσεις τα φρασήματα (Στήλη Α) με το θεματικό πεδίο στο οποίο ανήκουν (Στήλη Β).
| Στήλη Α | Απάντηση | Στήλη Β |
|---|---|---|
| 1. [ΟΦ] τρέχει | i. ΜΜΕ | |
| 2. τρώω {γκοΛ/πόντους} | ii. ΧΡΗΜΑΤΙΣΤΗΡΙΟ | |
| 3. ρίχνω την {αυλαία/κουρτίνα} | iii. ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗ | |
| 4. παίζω αέρα | iv. ΜΠΑΣΚΕΤ/ΠΟΔΟΣΦΑΙΡΟ | |
| 5. {η τηλεόραση/το κανάλι} δείχνει [ΟΦ] | v. ΘΕΑΤΡΟ |
Εμφάνιση απαντήσεων
1 → iii 2 → iv 3 → v 4 → ii 5 → i
Δραστηριότητα 15 (Διαναφορές ☛)
Να κυκλώσεις το φράσημα που πραγματώνεται σε κάθε παράδειγμα:
1. «Όπως σ’ όλα τα πράγματα στη ζωή, Αχιλλέα μου, έτσι και στον κινηματογράφο, αν θέλεις να φτάσεις ψηλά, πρέπει να δουλεύεις σκληρά, να είσαι σοβαρός και συγκεντρωμένος», του είπε.
2. Η Ελλάδα, ας πούμε, πριν 70-80 χρόνια δεν είναι ίδια με την Ελλάδα του σήμερα.
3. Αν σταματούσα θα μου ‘παίρναν τη μηχανή, θα πλήρωνα πρόστιμο 20 χιλιάρικα και θα πήγαινα μέσα για άδεια-δίπλωμα.
4. Όλα έδειχναν τόσο χαρούμενα και αισιόδοξα, όμως ανατράπηκαν όταν, ξαφνικά τον Οκτώβριο που ακολούθησε, ο θάνατος χτύπησε την πόρτα του. Μέσα σε μια μέρα χάθηκε από την αρρώστια που οι γιατροί στο Παρίσι είχαν κατηγορηματικά αποκλείσει.
Εμφάνιση απαντήσεων
1 → ii 2 → i 3 → ii 4 → i
Δραστηριότητα 16 (Εκμάθηση Λεξιλογίου)
Να επιλέξεις ένα φράσημα από το λεξικό και να προσπαθήσεις να το διαβάσεις, όπως στο παράδειγμα:
{βάζω/θέτω/κατεβάζω/παρασύρω/ρίχνω/τοποθετώ/φέρνω} [ΟΦ] χαμηλά ** ⊂ ΧΕΙΡΟΤΕΡΕΥΣΗ ✎ Λέμε, για παράδειγμα, ότι «τοποθετώ κάτι χαμηλά», όταν υποβιβάζω κάτι, θεωρώ ή κάνω κάτι να είναι κατώτερο, μικρότερης αξίας, από αυτό που ήταν ή που στην πραγματικότητα είναι. ◉ Αλίμονο σ’ εκείνους που έφεραν το μπάσκετ τόσο χαμηλά. ◉ Απελευθερώθηκαν πλήρως οι εισαγωγές με αποτέλεσμα φθηνά προϊόντα να κατακλύσουν την ελληνική αγορά και να παρασύρουν σε χαμηλά επίπεδα τις τιμές των αντίστοιχων ελληνικών προϊόντων. ⓘ πιέζω, ρίχνω, παρασύρω (: βάζω με απότομο, επιθετικό τρόπο) |
Το φράσημα {βάζω/θέτω/κατεβάζω/παρασύρω/ρίχνω/τοποθετώ/φέρνω} [ΟΦ] χαμηλά αντιστοιχεί στους φρασεολογισμούς:
- βάζω [ΟΦ] χαμηλά
- θέτω [ΟΦ] χαμηλά
- κατεβάζω [ΟΦ] χαμηλά
- παρασύρω [ΟΦ] χαμηλά
- ρίχνω [ΟΦ] χαμηλά
- τοποθετώ [ΟΦ] χαμηλά
- φέρνω [ΟΦ] χαμηλά
στους οποίους τόσο το βάζω, όσο και τα: θέτω, κατεβάζω, παρασύρω, ρίχνω, τοποθετώ, φέρνω κλίνονται κανονικά στο ίδιο πρόσωπο χωρίς περιορισμούς, ενώ το [ΟΦ] είναι ένα ανοικτό στοιχείο που αντιστοιχεί σε μία ονοματική φράση
Το φράσημα χαρακτηρίζεται ως παραγωγικό με την επισήμανση **, καθώς υπάρχουν πολλές πραγματώσεις του.
Η λέξη-κλειδί, καθοδηγητική λέξη, με την οποία μπορούμε να βρούμε το φράσημα, καθώς είναι αυτή που το χαρακτηρίζει, είναι ⊂ ΧΕΙΡΟΤΕΡΕΥΣΗ.
Ο ορισμός του φρασήματος είναι ✎ Λέμε, για παράδειγμα, ότι «τοποθετώ κάτι χαμηλά», όταν υποβιβάζω κάτι, θεωρώ ή κάνω κάτι να είναι κατώτερο, μικρότερης αξίας, από αυτό που ήταν ή που στην πραγματικότητα είναι.
Δύο χαρακτηριστικά παραδείγματα χρήσης του είναι ◉ Αλίμονο σ’ εκείνους που έφεραν το μπάσκετ τόσο χαμηλά και ◉ Απελευθερώθηκαν πλήρως οι εισαγωγές με αποτέλεσμα φθηνά προϊόντα να κατακλύσουν την ελληνική αγορά και να παρασύρουν σε χαμηλά επίπεδα τις τιμές των αντίστοιχων ελληνικών προϊόντων.
Οι πραγματώσεις με το ρίχνω, πιέζω, παρασύρω δείχνουν απότομο κι επιθετικό τρόπο.
Δραστηριότητα 17 (Καθοδηγητική λέξη ⊂)
Να αντιστοιχίσεις τα παρακάτω φρασήματα (και τα παραδείγματά τους) με τις καθοδηγητικές λέξεις με τις οποίες συνδέονται.
| Φρασήματα και παραδείγματα | Απάντηση | Καθοδηγητικές λέξεις |
|---|---|---|
|
1. σκάει η φούσκα ◉ Η φούσκα της ακίνητης περιουσίας έσκασε μετά τη φούσκα του χρηματιστηρίου. |
i. ⊂ ΣΤΟΧΟΣ | |
|
2. ([ΡΦ]) πάνω κάτω ◉ Μια νοικοκυρά ξέρει πάνω κάτω τι ξοδεύει κάθε εβδομάδα για το φαγητό. |
ii. ⊂ ΑΛΑΖΟΝΕΙΑ | |
|
3. {βάζω/κατεβάζω/τοποθετώ} χαμηλά τον πήχυ ◉ Για άλλη μια φορά άκουσα από ένα φωτισμένο άνθρωπο ότι δεν πρέπει να βάζουμε τον πήχυ μας χαμηλά και ότι μπορούμε, με δεδομένο ότι είμαστε ένας εργατικός και προικισμένος λαός, να πετύχουμε πολλά περισσότερα. |
iii. ⊂ ΔΙΑΨΕΥΣΗ | |
|
4. [ΚΛΙΤΙΚΟγενική] βγάζω το λάδι ◉ Είναι μία ομάδα που σεβόμαστε γιατί μας υποχρέωσε να τη σεβόμαστε, μιας και, στα δύο παιχνίδια που την αντιμετωπίσαμε, στο ένα δεν την κερδίσαμε και στο άλλο μας έβγαλε το λάδι μέχρι να τα καταφέρουμε. |
iv. ⊂ ΔΥΣΚΟΛΙΑ | |
|
5. [ΚΛΙΤΙΚΟγενική] τρέχουν τα σάλια ◉ Τρέχεις έξω απ’ τα μαγαζιά τις Κυριακές να χαζεύεις τις βιτρίνες και να τρέχουν τα σάλια σου. |
v. ⊂ ΟΡΙΟΘΕΤΗΣΗ | |
|
6. [ΟΦ] πάει θαύμα [ΠΡΟΘΦμε] ◉ Τέλειο είναι! Παρόλο που το γκρι καθόλου δε μου αρέσει, εδώ πάει θαύμα με το κόκκινο. |
vi. ⊂ ΕΜΠΟΔΙΟ | |
|
7. βάζω χαλινάρι [ΠΡΟΘΦσε] ◉ Βάλε χαλινάρι στην υπερβολή και σ’ αυτά που υπόσχεσαι στον εαυτό σου και στους άλλους, σε προσωπικό κι επαγγελματικό επίπεδο. |
vii. ⊂ ΕΠΙΘΥΜΙΑ | |
|
8. {παίρνω/παραπαίρνω/σηκώνω} ψηλά τον αμανέ ◉ Παρ’ όλη την επιτυχία, δεν έχει σηκώσει ψηλά τον αμανέ. |
viii. ⊂ ΠΕΡΙΠΟΥ | |
|
9. {βρίσκω/πέφτω σε} {ξέρα/τοίχο} ◉ Το σχέδιο, άλλωστε, ήταν έτοιμο, όπως έτοιμο ήταν και το σχέδιο στην περίπτωση που οι κινήσεις καλής θέλησης έπεφταν σε… τοίχο. |
ix. ⊂ ΑΠΟΡΡΙΨΗ | |
|
10. βάζω βέτο ([ΠΡΟΘΦσε]) ◉ Η Βουλγαρία έβαλε βέτο στην ενταξιακή πορεία των Σκοπίων! |
x. ⊂ ΚΑΤΑΛΛΗΛΟΤΗΤΑ |
Εμφάνιση απαντήσεων
1, iii 2, viii 3, i 4, iv 5, vii 6, x 7, v 8, ii 9, vi 10, ix
Δραστηριότητα 18 (Παραδείγματα χρήσης ◉)
Έστω ότι είσαι λεξικογράφος και πρέπει να συντάξεις έναν ορισμό για καθένα από τα παρακάτω φρασήματα. Να μελετήσεις πρώτα τα παραδείγματα που δίνονται για το κάθε φράσημα και στη συνέχεια να συντάξεις τον ορισμό, ακολουθώντας τα πρότυπα του λεξικού.
1. είδα κι έπαθα {(μέχρι) να/ώσπου} [ΡΦ]
- Η 17χρονη κόρη της Μαρίας είδε κι έπαθε μέχρι να πείσει τη μητέρα της να την αφήσει να δουλέψει σε μια κρεπερί.
- Μου είπε πως είδε κι έπαθε να καταλάβει ότι καπλάνι θα πει τίγρης. Απόρησα, μα είναι δυνατόν να μην το ξέρει;
- Σήμερα είμαι ιδιαιτέρως περήφανη για τη δημοκρατία στο κόμμα μας, που είδαμε και πάθαμε να την αποκτήσουμε.
ΟΡΙΣΜΟΣ:
2. ονόματα δε λέμε, {οικογένειες/υπολήψεις} δε θίγουμε
- Αφήνω στην άκρη ότι δε γνωρίζουμε ακόμα αν μόνο αυτοί οι τρεις συνδυασμοί θα μετέχουν στην εκλογική διαδικασία. Άλλωστε, κάποιοι (ονόματα δε λέμε, υπολήψεις δε θίγουμε) περιμένουν πρώτα την ολοκλήρωση των εθνικών εκλογών για να λάβουν τις αποφάσεις τους.
- «Σιγά, μωρέ, το παιχνίδι, αδιάφορο», είπε ένας από τους τεχνικούς -ονόματα δε λέμε, υπολήψεις δε θίγουμε– μόλις εμφανίστηκε στα γραφεία ελάχιστα λεπτά μετά από τη σέντρα.
- Αποφάσισα, λοιπόν, να καλέσω στο τηλεφωνικό κέντρο της εταιρείας (ονόματα δε λέμε, οικογένειες δε θίγουμε...) για περισσότερες πληροφορίες.
ΟΡΙΣΜΟΣ:
Δραστηριότητα 19 (Συνώνυμα ≈)
α) Να βρεις ένα συνώνυμο για το καθένα από τα παρακάτω φρασήματα μέσα από το λεξικό.
β) Θα τα χρησιμοποιούσες στα ίδια συγκείμενα; Να αιτιολογήσεις την απάντησή σου, ανατρέχοντας σε όλες τις πληροφορίες του λήμματος.
1. ([ΡΦ]) λάου λάου
Απάντηση:
α)
β)
2. [ΟΦ] πάει σύννεφο
Απάντηση:
α)
β)
3. έχω μεγάλη ιδέα για τον εαυτό μου
Απάντηση:
α)
β)
Δραστηριότητα 20 (Μεταφορικός σημασιακός τύπος <)
α) Να αντιστοιχίσεις τα υπογραμμισμένα στοιχεία της Στήλης Α με τις κατάλληλες καθοδηγητικές λέξεις της Στήλης Β
| Στήλη Α (Παραδείγματα) | Απάντηση | Στήλη Β (Καθοδηγητικές λέξεις) |
|---|---|---|
| 1. «Θα σας μιλήσω ειλικρινά κύριε», είπε εκείνος χωρίς νεύρα, σχεδόν αδιάφορα. | i. ⊂ ΘΑΝΑΤΟΣ | |
| 2. Δυστυχώς, πέθανε νέος, σε αυτοκινητικό δυστύχημα! | ii. ⊂ ΕΙΛΙΚΡΙΝΕΙΑ | |
| 3. Δε χρησιμοποιούνται τα POS: Ούτε μια συναλλαγή το 2017 το 90% των δικηγόρων και των μηχανικών! | iii. ⊂ ΣΙΓΟΥΡΙΑ | |
| 4. Όταν παίζεις μόνο άμυνα, αργά ή γρήγορα, σίγουρα θα φας γκολ. | iv. ⊂ ΥΠΝΟΣ | |
| 5. Πάντως, γι’ αρχή, όσοι βρίσκεστε σε διακοπές (αλλά και οι υπόλοιποι) ξεκουραστείτε και κοιμηθείτε με την ψυχή σας, χωρίς τύψεις και ενοχές. | v. ⊂ ΑΧΡΗΣΙΑ |
Εμφάνιση απαντήσεων
1 → ii 2 → i 3 → v 4 → iii 5 → iv
β) Με τη βοήθεια των καθοδηγητικών λέξεων, να αντικαταστήσεις τα υπογραμμισμένα στοιχεία της Στήλης Α με ένα φρασεολογισμό του λεξικού με μεταφορική σημασία.
1. «Θα σας μιλήσω ειλικρινά κύριε», είπε εκείνος χωρίς νεύρα, σχεδόν αδιάφορα.
Απάντηση:
2. Δυστυχώς, πέθανε νέος, σε αυτοκινητικό δυστύχημα!
Απάντηση:
3. Δε χρησιμοποιούνται τα POS: Ούτε μια συναλλαγή το 2017 το 90% των δικηγόρων και των μηχανικών!
Απάντηση:
4. Όταν παίζεις μόνο άμυνα, αργά ή γρήγορα, σίγουρα θα φας γκολ.
Απάντηση:
5. Πάντως, γι’ αρχή, όσοι βρίσκεστε σε διακοπές (αλλά και οι υπόλοιποι) ξεκουραστείτε και κοιμηθείτε με την ψυχή σας, χωρίς τύψεις και ενοχές.
Απάντηση:
Δραστηριότητα 21 (Πλοήγηση στη μικροδομή)
Ο δαίμων του τυπογραφείου χτύπησε ένα λεξικογραφικό άρθρο του λεξικού! Στην αριστερή στήλη εμφανίζονται λεξικογραφικά σύμβολα της μικροδομής και στη δεξιά στήλη λεξικογραφικά δεδομένα. Θα πρέπει να αντιστοιχίσεις τα λεξικογραφικά σύμβολα με τα αντίστοιχα λεξικογραφικά δεδομένα.
Να αντιστοιχίσετε για κάθε φρασεολογισμό τις πληροφορίες της αριστερής στήλης με τις αντίστοιχες περιγραφές της δεξιάς στήλης.
1. [ΚΛΙΤΙΚΟγενική] τρώω τα αυτιά να [ΡΦ]
| Α) ⊂ | i. [ΚΛΙΤΙΚΟαιτιατική] τρώω να [ΡΦ] | |
| Β) ✎ | ii. Ανεπίσημο | |
| Γ) ◉ | iii. ΕΠΙΜΟΝΗ | |
| Δ) → | iv. Μεταφορικό | |
| Ε) ≈ | v. Λέμε, για παράδειγμα, ότι «του τρώω τα αυτιά να κάνει κάτι», όταν ζητάω από κάποιον επίμονα να κάνει κάτι. | |
| ΣΤ) < | vi. Του είχες φάει τα αυτιά να το παρατήσει και να δουλέψουν μαζί, γιατί μόνη της δεν τα προλάβαινε όλα. | |
| Ζ) ◊ | vii. τρώωΣΥΝΟΠΤΙΚΟ |
Εμφάνιση απαντήσεων
1. Α → iii Β → v Γ → vi Δ → vii Ε → i ΣΤ → iv Ζ → ii
2. φτάνω (μπροστά) σε αδιέξοδο
| Α) ⊂ | i. βρίσκω διέξοδο ([ΠΡΟΘΦσε]) | |
| Β) ✎ | ii. ΔΥΣΚΟΛΙΑ | |
| Γ) ◉ | iii. Η κατάσταση έφτανε σε αδιέξοδο, δεν ήξερα τι να κάνω. | |
| Δ) ≠ | iv. όταν βρίσκομαι με το αυτοκίνητο σε αδιέξοδο, δεν μπορώ να προχωρήσω | |
| Ε) < Μεταφορικό: | v. Λέμε, για παράδειγμα, ότι «φτάνω σε αδιέξοδο», όταν είμαι σε μια πολύ δύσκολη κατάσταση από την οποία δε βρίσκω κανένα τρόπο να βγω. |
Εμφάνιση απαντήσεων
2. Α → ii Β → v Γ → iii Δ → i Ε → iv
3. βάζω θηλιά στον λαιμό
| Α) ⊂ | i. όσο κάποιος κρεμιέται για να αυτοκτονήσει | |
| Β) ✎ | ii. Είπα ότι, αν αυτός θέλει να βάλει θηλιά στον λαιμό του, εμείς πρέπει να προστατεύσουμε το δημόσιο συμφέρον. | |
| Γ) ◉ | iii. Λέμε ότι «βάζω θηλιά στον λαιμό», όταν αποφασίζω να κάνω κάτι που θα με πιέσει για να το καταφέρω. | |
| Δ) < Μεταφορικό: | iv. ΔΥΣΚΟΛΙΑ |
Εμφάνιση απαντήσεων
3. Α → iv Β → iii Γ → ii Δ → i
Δραστηριότητα 22
Να συμπληρώσεις τα κενά στο παρακάτω κείμενο χρησιμοποιώντας φρασεολογισμούς από τα παρακάτω φρασήματα. Θα πρέπει να τους προσαρμόσεις γραμματικά στο κείμενο:
i) αφήνω {έδαφος/πεδίο/περιθώριο/το πεδίο ελεύθερο/τόπο} ({για [ΟΦ]/να [ΡΦ]})
ii) ([ΡΦ]) με το καλημέρα
iii) [ΟΦ] βγάζει {σπίθες/φωτιές}
iv) σαν να μην έφτανε [ΟΦ]
1. η γηπεδούχος ομάδα μπήκε δυνατά στον αγωνιστικό χώρο και άνοιξε το σκορ, χωρίς να 2. στον αντίπαλο να επιβάλει τον ρυθμό του. Οι φιλοξενούμενοι προσπάθησαν να αντιδράσουν, όμως η επιθετική γραμμή των γηπεδούχων 3. , δημιουργώντας τη μία ευκαιρία μετά την άλλη. 4. η πίεση που δέχονταν, ένα αμυντικό λάθος λίγο πριν από το ημίχρονο οδήγησε και σε δεύτερο γκολ, δίνοντας σαφές προβάδισμα στους γηπεδούχους. Στο δεύτερο μέρος ο αγώνας ισορρόπησε, αλλά η εξέλιξή του είχε ήδη κριθεί από το εντυπωσιακό ξεκίνημα της ομάδας που εκμεταλλεύτηκε κάθε ευκαιρία.
Εμφάνιση απαντήσεων
1. Με το καλημέρα 2. αφήσει περιθώριο 3. έβγαζε σπίθες 4. Σαν να μην έφτανε
Δραστηριότητα 23
Να συμπληρώσεις τα κενά στο παρακάτω κείμενο χρησιμοποιώντας φρασεολογισμούς από τα παρακάτω φρασήματα. Θα πρέπει να τους προσαρμόσεις γραμματικά στο κείμενο:
- ([ΟΦ]) δεν τραβάει (άλλο)
- {αγγίζω/θίγω/καταπιάνομαι με} ένα θέμα
- αφήνω [ΟΦ] {έρμαιο (της τύχης του)/μετέωρο/στη μοίρα του/στην τύχη}
- είμαι στα μαχαίρια ([ΠΡΟΘΦμε])
- βρίσκομαι στην ίδια θέση [ΠΡΟΘΦμε]
- στήνω αυτί
- κάνω πράξη [ΟΦ]
- φέρω {ευθύνη/μέρος της ευθύνης}
- {ρίχνω/σκάω} (ένα) χαμόγελο
- {βγάζω/βρίσκω} άκρη
Η Μαρία ένιωθε πως η σχέση της με τον Νίκο 1. , καθώς οι συνεχείς τσακωμοί τους είχαν κουράσει. Πήρε την απόφαση να 2. που έκρυβαν καιρό, αφού δεν ήθελε να 3. τη φιλία τους. Το τελευταίο διάστημα 4. , όμως κατάλαβε πως κι εκείνος 5. μαζί της, νιώθοντας εξίσου πιεσμένος.
Όταν συναντήθηκαν στο καφέ, η Μαρία 6. , καθώς ο Νίκος μιλούσε στο τηλέφωνο. Τον άκουσε να παραδέχεται πως 7. για όσα έγιναν και να υπόσχεται ότι θα 8. τις αλλαγές που συζήτησαν. Εκείνη 9. ανακούφισης, νιώθοντας πως επιτέλους 10. και η φιλία τους θα σωθεί.
Εμφάνιση απαντήσεων
1 → δεν τραβάει άλλο 2 → θίξει ένα θέμα 3 → αφήσει στη μοίρα της 4 → ήταν στα μαχαίρια 5 → βρισκόταν στην ίδια θέση 6 → έστησε αυτί 7 → φέρει μέρος της ευθύνης 8 → κάνει πράξη 9 → έσκασε ένα χαμόγελο 10 → βρήκαν άκρη
Δραστηριότητα 24
Να διαβάσεις προσεκτικά το κείμενο και ιδιαίτερα τα υπογραμμισμένα σημεία με τα έντονα γράμματα. Αν δε γνωρίζεις κάποιον από τους υπογραμμισμένους φρασεολογισμούς, να ανατρέξεις στο αντίστοιχο λήμμα του λεξικού. Έπειτα να απαντήσεις ΣΩΣΤΟ ή ΛΑΘΟΣ στην άσκηση που ακολουθεί.
Η παρατεταμένη οικονομική κρίση έχει επηρεάσει σε μεγάλο βαθμό την καθημερινότητα των κατοίκων της χώρας. Πολλές οικογένειες μετά βίας καταφέρνουν να καλύψουν τις βασικές τους ανάγκες, ενώ αρκετοί εργαζόμενοι και μικροεπαγγελματίες τα βγάζουν πέρα μόνο χάρη σε συνεχείς θυσίες. Όσο οι τιμές αυξάνονται και τα εισοδήματα παραμένουν στάσιμα, ολοένα και περισσότεροι πολίτες τα βρίσκουν μπαστούνια στην προσπάθειά τους να διατηρήσουν ένα αξιοπρεπές βιοτικό επίπεδο και συχνά φτάνουν σε αδιέξοδο. Παρότι ανακοινώνονται διάφορα μέτρα στήριξης, πολλοί υποστηρίζουν ότι καμία πολιτική δεν χτυπάει το κακό στη ρίζα του, αφού τα βαθύτερα προβλήματα της οικονομίας εξακολουθούν να παραμένουν άλυτα.
Εμφάνιση απαντήσεων
1 → Λ 2 → Σ 3 → Λ 4 → Λ 5 → Λ
Διαδραστικές δραστηριότητες
Εξάσκησε τις γνώσεις σου στους φρασεολογισμούς μέσα από διαδραστικές δραστηριότητες σε εξωτερικές εκπαιδευτικές πλατφόρμες
